Kazimierz Antoni Jeżewski - patron szkoły
Kazimierz Antoni Jeżewski – ojciec dzieci niczyich
"Umyśliłem sobie rozsiewać po ziemiach polskich wzorowe rodziny."
Kazimierz Jeżewski urodził się 1 marca 1877 w Ciernie koło Jędrzejowa na ziemi kieleckiej. Wkrótce cała rodzina — rodzice: Aleksander i Maria wraz z dziewięciorgiem dzieci (siedmioma synami i dwiema córkami) — przeniosła się do Warszawy. Tutaj młody Kazimierz uczęszczał do V Gimnazjum, lecz w wieku 16 lat przerwał naukę i wstąpił do seminarium
w Sandomierzu, które opuścił po roku, nie czując powołania do stanu duchownego. Powrócił do Warszawy i ukończył gimnazjum.
W roku 1900 Jeżewski ożenił się z Alicją Meyer, która po trzech latach umarła, osierocając syna Tadeusza. Kazimierz oddał syna (późniejszego profesora Uniwersytetu we Wrocławiu) pod opiekę siostry, a sam w 1903 r. wyjechał na studia ekonomiczne do Danii i Szwecji, które następnie kontynuował w Szwajcarii.
W 1905 r. wrócił do kraju, aby pracować społecznie jako sekretarz generalny Komitetu Sienkiewiczowskiego, który podczas rewolucji prowadził akcję ratowania dzieci robotniczej Warszawy przed głodem i zimnem. Komitet ten przekształcił się potem w Towarzystwo Opieki nad Dziećmi, a Kazimierz Jeżewski był jego wiceprezesem. W 1906 roku wyjechał ponownie do Szwajcarii w celu dokończenia studiów. Tam, inspirując się zachodnimi koncepcjami opieki nad dziećmi opuszczonymi, opracował projekt „gniazd rodzinnych” dla dzieci osieroconych, porzuconych, pokrzywdzonych przez los. Po roku wrócił na dobre do kraju i zajął się wdrażaniem własnej koncepcji zastępczych domów rodzinnych, stanowiących prototyp współczesnych rodzinnych domów dziecka. Opublikował szereg artykułów i broszur promujących założone przez siebie w 1908 roku Towarzystwo Gniazd Sierocych (TGS). Wsparcia udzielili mu znani pisarze, m.in. Maria Konopnicka, Eliza Orzeszkowa, Henryk Sienkiewicz oraz Władysław Reymont, który w 1916 r. został prezesem TGS. Pracownicy gniazd sierocych byli delegowani na odczyty Janusza Korczaka – wybitnego polsko-żydowskiego pedagoga, o którego działalności Jeżewski wyrażał się z wielkim uznaniem.
Konstrukcja systemu pedagogicznego stworzonego przez Kazimierza Jeżewskiego była bardzo prosta. Opierała się na założeniu, że dziecku osieroconemu trzeba przywrócić rodzinę. Dlatego zabierał dzieci z przepełnionych przytułków i umieszczał w wielodzietnych rodzinach zastępczych. Gniazda rodzinne miały stanowić środowisko domowe, wychowujące od 8 do 10 dzieci aż do ich usamodzielnienia się. Dziecko pracowało razem z przybranym rodzeństwem
i rodzicami, by żyć w gnieździe dostatnio i, co więcej, samowystarczalnie. Niektórzy zarzucali Jeżewskiemu, że dzieci w gniazdach były przeciążone pracą. Odpierał on te zarzuty, argumentując, że praca dostosowana do wieku i możliwości, wykonywana dokładnie od małego przywraca młodemu człowiekowi wydobytemu z nizin społecznych poczucie godności,
w przeciwieństwie do filantropii i darowizn. Uważał, że litość okazywana sierotom, poniża je, odbierając im poczucie własnej wartości i czyni z człowieka żebraka. Dążył do tego, aby młody człowiek miał możliwość odpłacenia za doznane dobro w ten sam sposób, czyli udzielaniem pomocy innym dzieciom opuszczonym. Stworzył w ten sposób system opieki łańcuchowej. Młodzi ludzie, którzy w wieku ok. 19 lat rozpoczynali samodzielne życie, nie zrywali kontaktów z rodziną, w której się wychowywali. Sami stawali się rodzicami zastępczymi dla kolejnych dzieci niczyich. Od przybranych rodziców wymagał, aby sieroty były wychowywane na równi z ich biologicznymi dziećmi. Zalecał im „wydobyć ukryte w dzieciach skarby”, czyli uzdolnienia, by ich nie zmarnować. Przed podjęciem ostatecznej decyzji dotyczącej kierunku dalszego kształcenia dzieci przechodziły badania psychotechniczne, przypominające obecne testy przeprowadzane w szkołach w ramach doradztwa zawodowego. Celem gniazd było
„z sierot, dzieci niczyich wychować ludzi dobrze przygotowanych do pracy w ogóle, do pracy na wsi w szczególności”.[i] Po uporczywych staraniach udało się K. Jeżewskiemu zorganizować pierwsze gniazdo w Stanisławczyku k. Przemyśla w 1909 roku. W 1911 r. utworzył drugie gniazdo w Marianowie k. Sochaczewa. Kolejne powstały w Tursku, Koziarówce k. Staszowa, w Banioszce k. Góry Kalwarii (dla dzieci wyznania ewangelickiego), w Puczycach, Leosinie
i Radzyniu Podlaskim. Do 1914 r. przy pomocy różnych fundatorów powstało 8 gniazd. Kazimierz Jeżewski jako dyrektor Towarzystwa Gniazd Sierocych często odwiedzał rozrzucone po kraju gniazda i troszczył się nie tylko o ich gospodarkę, ale i o każde dziecko. Osobiście załatwiał leczenie dzieciom, umieszczał je w internatach, przydzielał stypendia, które podlegały zwrotowi po podjęciu przez wychowanka stałej pracy zawodowej. Jednocześnie zaczął wydawać „Roczniki Gniazd Sierocych”, a od roku 1917 kwartalnik „Gnieździak”. Ukazało się tylko sześć numerów tego czasopisma, bo na kolejne zabrakło pieniędzy.
Po I wojnie światowej dzieci osieroconych przybywało. W 1921 r. w Polsce 50% dzieci
w wieku do 16 lat było sierotami lub półsierotami. Dlatego zrodziła się koncepcja wioski sierocej jako zgrupowania gniazd opartych na wysoko wyspecjalizowanych gospodarstwach, z własnym samorządem i szkołą. Gniazdo jako ośrodek wychowawczo-opiekuńczy oddziaływało na środowisko, w którym funkcjonowało, co legło u podstaw koncepcji szkoły otwartej na potrzeby środowiska lokalnego. Mimo że w 1918 r. tuż po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Sejm uchwalił projekt wiosek, nazwanych kościuszkowskimi, aby gniazda rodzinne dla sierot mogły stanowić żywe pomniki pamięci o Tadeuszu Kościuszce,
to faktycznie uchwała weszła w życie dopiero w 1929 r. Pierwsza wioska powstała w Rogoźnie-Zamku k. Grudziądza i składała się z trzech gniazd, w których przybranymi rodzicami zostali wykształceni na rolników dawni wychowankowie Kazimierza Jeżewskiego. Przybrani rodzice troszczyli się tak jak w normalnej rodzinie o ubranie, posiłki, zdrowie, rozrywkę i wypoczynek wszystkich dzieci, dbali o ich wykształcenie i przygotowanie do samodzielnego życia. Opuszczający wioskę każdy młody człowiek miał zapewnione drobne oszczędności na start gromadzone w dwóch funduszach: kształcenia zawodowego i posagowym. System wychowania rodzinnego Kazimierza Jeżewskiego kształtował więzi rodzinne i społeczne, rozwijał osobistą odpowiedzialność za wszystko, co działo się w gnieździe. W celu zawodowego kształcenia swoich wychowanków organizował Jeżewski bursy i internaty
w Warszawie i Krakowie. Starał się dla nich o specjalistyczne praktyki zawodowe w kraju
i za granicą: w Danii, Belgii, Czechach i na Słowacji. Umożliwiał zdobycie wyższego wykształcenia. Wielu jego podopiecznych po usamodzielnieniu się wróciło do gniazd i wiosek w charakterze opiekunów, nauczycieli, wychowawców, pracowników obsługi: kierowców, mleczarzy, kierowników gospodarstw.
Podczas konfliktu polsko–radzieckiego w 1920 r. wychowankowie Jeżewskiego brali czynny udział w walce, okupionej wieloma ofiarami. Bohaterstwo młodzieży z gniazd sierocych docenił Naczelnik Państwa Józef Piłsudski, stając się oficjalnym protektorem Towarzystwa.
Wybuch II wojny zastał Kazimierza Jeżewskiego przy ul. Leszno 11. W 1940 roku ulica została włączona do getta, a Jeżewski przeniósł siedzibę TGS na Żoliborz. Tam w dwóch oddzielnych domach utworzył bursy dla dziewcząt i chłopców oraz dom rodzinny dla najmłodszych dzieci. Nie przerwał działalności, a wręcz przeciwnie, wybitny Pedagog utworzył dwa nowe gniazda w powiecie miechowskim, w których ratował przed zagładą dzieci i kobiety żydowskie, organizował tajne nauczanie, wziął czynny udział w życiu konspiracyjnym stolicy,
w przygotowaniu swojej młodzieży do walki z okupantem, min. w oddziałach partyzanckich
i w powstaniu warszawskim. Po upadku powstania udał się wraz z innymi cywilami do obozu w Pruszkowie, skąd został zwolniony przez Niemców z uwagi na podeszły wiek. Następnie wraz z podopiecznymi wyjechał ze zbombardowanej Warszawy na Podkarpacie, a w 1945 r. zorganizował tymczasową siedzibę TGS i internat w Krakowie przy ul. Krupniczej. Rok później wrócił do Warszawy, by budować wszystko od nowa. Rząd ludowy przyznał Jeżewskiemu majątki na Ziemiach Odzyskanych, aby tam mógł realizować swoją misję. Gnieździarze przedwojenni stawili się do pracy w gospodarstwach i biurach. Rozpoczął budowę wiosek sierocych, przedszkoli i szkół. Setki sierot z Warszawy mogły tam spędzać wakacje. Gospodarstwa rolne na Ziemiach Odzyskanych szybko zaczęły przynosić dochody przeznaczone na tworzenie kolejnych gniazd i wiosek, które powstały pod Szamotułami
k. Poznania oraz na Mazurach w powiecie olsztyńskim i gdańskim. Dążył do tego, by w każdym powiecie była co najmniej jedna wioska sieroca.
Ciężkie przeżycia wojenne, nadmiar pracy oraz podeszły wiek wpłynęły na zdrowie Kazimierza Jeżewskiego; doznał wylewu krwi do mózgu i został częściowo sparaliżowany. Z trudem mówił i pisał, ale czynnie interesował się sprawami gniazd i wiosek. Jego niepokój budził stosunek ówczesnych władz do organizacji społecznych opiekujących się dziećmi. W pełnych napięcia dniach po 40 latach ofiarnej pracy zmarł nagle 15 marca 1948 roku. Pochowany został na Powązkach w kwaterze J-6-1 w grobie rodzinnym swojej żony. W pogrzebie uczestniczył tłum trzech pokoleń jego wychowanków.
Kazimierz Jeżewski zrewolucjonizował w Polsce system opieki nad dziećmi osieroconymi, opuszczonymi, chorowitymi, porzuconymi, zdeprawowanymi. Nie pozostawił po sobie tomów rozpraw naukowych, lecz ludzi, którym przywrócił dzieciństwo i młodość, dając szansę
na lepsze życie. Ten „człowiek opętany ideą społeczną”, „maniak”, „wariat”, – jak go nazywano, był dla ponad 1200 wychowanków wzorem opiekuna, żarliwego społecznika i patrioty. Utworzył 19 gniazd rodzinnych, 8 burs i internatów, 2 hoteliki i 2 szkoły podstawowe. Kontynuatorem jego idei stało się Koło Przyjaciół Dzieci im. Kazimierza Jeżewskiego założone w Warszawie w 1957 r. przez „gnieździarzy”, czyli wychowanków
i współpracowników Wielkiego Pedagoga. Jego imię nosi od 1968 r. Szkoła Podstawowa
nr 140 w Warszawie, od 1977 r. Szkoła Podstawowa nr 110 w Warszawie oraz ulica w dzielnicy Ursynów Kabaty. Na budynku przy al. Solidarności 83/89, znajdującym się w miejscu domu, w którym mieszkał w latach 1923 – 1940 odsłonięto w 1977 r. pamiątkową tablicę z napisem: Tu stał dom, w którym mieszkał i pracował w latach 1923 – 1940 Kazimierz Jeżewski, wybitny pedagog i społecznik, twórca współczesnych form opieki nad dziećmi osieroconymi
i osamotnionymi.
Całe ofiarne i pracowite życie poświęcił opuszczonym dzieciom. Sam żył bardzo skromnie, wręcz ubogo. Mieszkał przy biurze Zarządu Towarzystwa Gniazd Sierocych, w którym zajmował jeden pokój, będący jednocześnie jego mieszkaniem i gabinetem do pracy. W latach 1937 – 1939 zrzekł się swoich poborów, aby ratować Towarzystwo, które pozostawało w złej sytuacji finansowej. Organizował kwesty uliczne, koncerty, loterię, zbierał fundusze wśród wpływowych osób świata polityki i sztuki, pomoc uzyskał też od Polonii zagranicznej, również w postaci paczek żywnościowych i odzieżowych. Pracował bardzo dużo i w stałym pośpiechu; był przejęty swoimi gniazdami i wioskami.
Jeden z wychowanków (o inicjałach W.J.) tak wspomina Kazimierza Jeżewskiego: „Urodziłem się w Mandżurii, w dalekim Charbinie. Rodziców straciłem w dzieciństwie. Byłem wychowankiem wielu zakładów sierocych. Jadłem sierocy chleb raz lepszy, raz gorszy. Nie zaznałem ciepła rodzinnego w dzieciństwie, bo opiekunami moimi byli ludzie z przypadku, obarczeni własnymi troskami(…). Dopiero w okresie lat chłopięcych spotkałem człowieka, który osobiste szczęście i swojej rodziny poświęcił dla licznej gromady opuszczonych
i nieszczęśliwych sierot. Nazywaliśmy Go Ojcem. Dla najmłodszych był Dziadkiem. Co mogę powiedzieć o Tym, któremu zawdzięczamy tak wiele? Był dla mnie Ojcem i najlepszym Przyjacielem. Zawdzięczam Mu właściwie wszystko. (…) Pamiętał o mnie – jak i o całej swojej dzieciarni – zawsze. Czy wtedy, kiedy kończyłem gimnazjum, czy kiedy byłem na uniwersytecie, kiedy konspirowałem w czasie okupacji hitlerowskiej, kiedy skazany na śmierć siedziałem w obozie zagłady i kiedy wreszcie po wyzwoleniu pełniłem służbę na Warmii
i Mazurach. Pamiętam Go z naszych spotkań, gdy już jako człowiek dojrzały przyjeżdżałem do siedziby Gniazd Sierocych i Wiosek Kościuszkowskich w Warszawie. Zawsze zapracowany, czynny, zawsze ruchliwy, zmęczony po niedospanych nocach, w czasie których snuł swoje projekty i plany ulepszania pracy i zdobywania społecznego grosza do realizacji projektów. Zawsze skromnie ubrany i licho odżywiony – bo przecież szkoda Mu było grosza na rzeczy nieistotne, a pieniądze potrzebne były na realizację zamierzeń i utrzymanie placówek wychowawczych. Właściwie nigdy nie miał swojej własności. Pamiętam, jedyny sweter ofiarowany przez „swoje dzieci” z okazji imienin, oddał, jak mówił, bardziej potrzebującemu. Sumitując się, opowiadał: Przyszedł, wiecie, ten Janek, co to już 10 lat nie pokazywał się u mnie i nie dawał znaku życia. Przyszedł taki nieszczęśliwy, biedny i obdarty, że musiałem go okryć czymś lepszym, cieplejszym. Właściwie, to ten sweter był mi naprawdę niepotrzebny. Po ulicach Warszawy chodził często pieszo, bo nie miał na tramwaj, a i nieraz zdarzało się, że od wychowanków pożyczał złotówkę na fryzjera. Nie zaprzestał pracy i czynnego ruchliwego życia nawet i wówczas, kiedy zmęczone serce i umysł nie wytrzymało i po upadku na ulicy
w Krakowie dostał wylewu krwi do mózgu, a następnie został dotknięty częściowym paraliżem, co na długi czas utrudniło ruchy ciała i mowę. Gniewał się niezmiernie na swoje niedołęstwo. „Do ut des”, „Daję ażebyś dał” – było Jego dewizą. (…) Kochał swoją dzieciarnię, wczuwał się w jej troski i kłopoty. Cieszył się z jej sukcesów i radości. Myślę, że to uczucie, którym nas darzył, gorące serce, w którym każdy z nas miał swoje miejsce, troska o dobre przygotowanie do przyszłego, oczekującego nas życia (…) – zastąpiły wszystkim prawdziwy dom rodzinny. Sprawiły również to, że w czasie wojny i okupacji nie szczędziliśmy własnej ofiary i krwi, oddając życie dla Ojczyzny. I dzisiaj, chociaż los i rozproszenie przerzedziły szeregi Jego wychowanków, stanowimy jeszcze dużą rodzinę, która spotyka się na co dzień, względnie przy okazji dorocznych zjazdów w okresie rocznicy naszego Ojca i Dziadka w Warszawie. (…) Pracował ponad swoje siły. Nie pamiętał o oszczędnym trybie życia, który nakazywała przebyta i niezaleczona choroba. Przejęty swoimi planami, zabiegany, nie dosypiał, spieszył się… Dzień 15 marca 1948 r. był ostatnim w życiu Ojca. Tego dnia, aby uzgodnić jakiś problem, Ojciec wyszedł na miasto i upadł na ciemnej, krętej klatce schodowej w domu przy Placu Inwalidów nr 10 na Żoliborzu. Nie wiadomo, jak długo leżał. Przypadkowo odnaleziony, bez dokumentów, niedający znaku życia, został przewieziony dorożką do szpitala.(…)”. [ii] Inny z wychowanków (o inicjałach M.O.) dodaje: „Skąd ten człowiek czerpał tyle energii i hartu, i siły, gdy przerzucał się z jednego krańca Polski w drugi, aby nawiązać kontakt ze swymi wychowankami? Jego postępowanie cechowała przedziwna dobroć i umiłowanie wszystkich, a szczególnie dzieci-sierot, które przedkładał nad własnego syna. Często mawiał: Syn i tak jest szczęśliwszy od was, ma jeszcze mnie i bliską rodzinę. W wychowankach swoich widział kontynuatorów swojego dzieła.”[iii]
